Cuma günü Brent petrolü varil başına 72,48 dolar seviyesinde kapandı ve 1,73 dolar (2,45%) değer kazandı. Ancak bu yükseliş, Hürmüz Boğazı'nda (Strait of Hormuz) olası bir tıkanıklığın yaratacağı krizin sadece habercisi. ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ortak saldırıları, Ortadoğu'daki tedarik zincirini felç etme riski taşıyor. Kötü senaryoda, bu durum küresel bir ekonomik durgunluğa (recession) yol açabilir.
İran, OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) içinde Ocak ayında günlük 3 milyon varilin üzerinde üretimle dördüncü büyük üretici konumunda. Ancak asıl kritik nokta, İran'ın Hürmüz Boğazı'nın kıyı şeridine sahip olması. Bu su yolu, dünya deniz yolu petrol ticaretinin en önemli arteri. 2025 yılında boğazdan günde 14 milyon varil akış gerçekleşti. Bu miktar, dünya deniz yolu ham petrol ihracatının üçte birine tekabül ediyor. Boğazdan geçen varillerin yaklaşık dörtte üçü Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore'ye gidiyor. Özellikle Çin, ham petrol ithalatının yarısını bu boğazdan karşılıyor.
Enerji analistleri, piyasaların İran'ın olası intikam saldırılarının yaratacağı tehdidi hala hafife aldığını belirtiyor. Washington'da eski Başkan George W. Bush'a enerji danışmanlığı yapan Bob McNally, "Bu gerçek bir durum (real deal)" uyarısında bulunuyor. Piyasalar, Tahran'ın ticari trafiği boğazda güvensiz hale getirme potansiyelini henüz tam fiyatlandıramamış durumda. McNally'ye göre, Hürmüz Boğazı ticaret için güvenli olmazsa petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine fırlayabilir.
Piyasa Nasıl Tepki Veriyor?
Çarşamba günü Hürmüz Boğazı'ndan geçen tankerler için sigorta şirketleri, riskin artması nedeniyle gemi ücretlerini agresif şekilde artırabilir veya trafiği sigortalamayı reddedebilir. ABD'nin Hürmüz Boğazı'na komşu Körfez ülkelerindeki (Katar, Kuveyt, BAE, Suudi Arabistan, Irak) gemilerden günde 20 milyon varilin üzerinde ham petrol yükleniyor. Bu kapasite, boğazın kapanması durumunda piyasaya aktarılamayacak durumda.
ABD'nin Batı Teksas (WTI) ham petrolü de Cuma günü varil başına 67,02 dolara yükselerek 1,81 dolar (2,78%) değer kazandı. Piyasa uzmanları, pazar günü ABD saatiyle akşam 18.00'de açılışta ham petrol vadeli işlemler fiyatlarının varil başına 5 ila 7 dolar artmasını bekliyor. McNally, "Uzun süreli bir Hürmüz Boğazı kapanışı, garanti edilmiş bir küresel resesyon demektir" diyor. Boğazdan geçen petrolün çok küçük bir kısmı yeniden yönlendirilebilir. Suudi Arabistan'ın doğu kıyısından batı kıyısına (Kızıldeniz) uzanan bir boru hattı ve BAE'nin Hürmüz Boğazı'nı bypass eden bir boru hattı bulunsa da, bu kapasite tek başına 14 milyon varillik akışı karşılamaya yetmez.
Tedarik Krizi ve Fiyat Patlaması
Boğazın kapanması durumunda, özellikle büyük petrol ve gaz ithalatçısı olan Asya ülkelerinde stokçuluk (hoarding) başlayabilir. McNally, "Büyük bir ihale savaşı (bidding war) yaşanır" uyarısında bulunuyor. Petrol fiyatlarının, talebi dengelemek için ekonomik bir durgunluğa yol açacak kadar yükselmesi gerekecek. Petrol talebinin sadece küçük bir kısmı esnek (discretionary veya elastic demand) olduğu için, fiyatlar kontrolsüz bir şekilde artabilir.
ABD yönetimi, petrol fiyatları patlarsa Stratejik Petrol Rezervi'ni (Strategic Petroleum Reserve) devreye sokabilir. ABD Enerji Bakanlığı verilerine göre, rezervde şu anda yaklaşık 415 milyon varil ham petrol bulunuyor. Ancak ClearView Energy Partners'tan Kevin Book, "Tedavik krizlerinde süre önemlidir. Ölçek de önemlidir" diyor. Boğazın kapanması durumunda, Körfez ülkelerinin yedek kapasitesi boğazdan geçemediği için piyasaya katılamayacak. Dünyanın sıvı doğalgaz (LNG) ihracatının %20'si de bu boğazdan geçiyor ve çoğunluğu Katar'dan geliyor. Bu tedarik zinciri de bozulduğunda, alternatif bir kaynak bulmak neredeyse imkansız.
İran'ın Katar, Kuveyt, BAE ve Bahreyn'deki ABD üslerine füze saldırıları, bölgedeki güvenlik durumunu daha da karmaşık hale getiriyor. Bu saldırılar, Hürmüz Boğazı'ndaki trafiği doğrudan etkileyebilir. Analist Tom Kloza, "İran'ın Körfez'deki diğer komşulara saldırısı, hesaplama değişimini zorunlu kılıyor" diyor. Sigorta şirketleri, boğazdan geçen gemiler için ücretleri sert bir şekilde artırabilir veya trafiği sigortalamaktan kaçınabilir. Bu durum, küresel tedarik zincirinde bir darbe etkisi yaratarak fiyatları yukarı itecek.
Şu anki döviz kurlarında 1 ABD Doları 43,96 TL, 1 Euro ise 51,90 TL seviyesinde işlem görüyor. Petrol fiyatlarındaki olası patlama, hem küresel ekonomi hem de yerel pazarda önemli dalgalanmalara neden olabilir. Piyasa, Hürmüz Boğazı'nın güvenliğini henüz tam olarak fiyatlandırmamış durumda. Ancak uzmanlar, boğazın kapanma riskinin sadece bir spekülasyon olmadığını, somut bir tehdit olduğunu vurguluyor. Gelecek günlerde yaşanacak gelişmeler, petrol fiyatlarının 100 doları görüp görmeyeceğini belirleyecek.
İlk yayın: CNBC | Analiz ve yorum: Rumour Team Türkiye